Co to jest rollup? Optimistic vs ZK

Jeśli zastanawiasz się, co to jest rollup, wyobraź sobie skrzętnego pomocnika, który zbiera setki pojedynczych transakcji, załatwia je gdzieś na boku, poza główną siecią, a na Ethereum przynosi już tylko schludną, skompresowaną paczkę. Tyle w skrócie. Rollup to dziś najważniejsza technika skalowania warstwy 2 (L2): transakcje robią się szybsze i tańsze, a mimo to wciąż korzystają z ochrony warstwy pierwszej (L1).

Jak działa rollup

Główna sieć Ethereum jest bezpieczna i zdecentralizowana, ale ma swój sufit przepustowości. Gdy robi się tłok, opłaty potrafią wystrzelić. Rollup rozwiązuje to prostym trikiem: samo wykonywanie transakcji przenosi poza L1. Setki, czasem tysiące operacji dzieje się na osobnym łańcuchu warstwy drugiej, a potem zostają “zwinięte” (stąd nazwa, to roll up) w jedną paczkę danych, którą ląduje na Ethereum.

Sęk w tym, że rollup nie mówi Ethereum “uwierz mi na słowo”. Zapisuje na L1 na tyle dużo danych, że każdy może samodzielnie odtworzyć i sprawdzić, co się naprawdę wydarzyło. I nawet gdyby operator rollupa okazał się kombinatorem, Twoje środki dalej chroni główna sieć.

Optimistic rollup: dowody oszustwa

Pierwszy rodzaj to optimistic rollup. Nazwa nie jest przypadkowa: sieć z założenia zakłada dobrą wolę i przyjmuje, że publikowane transakcje są poprawne, nie sprawdzając ich od razu.

Skąd zatem pewność, że nikt nie oszukuje? Stąd biorą się dowody oszustwa (fraud proofs). Po opublikowaniu paczki startuje okno czasowe, zwykle liczone w dniach, w którym dowolny uczestnik może krzyknąć “moment, tu coś się nie zgadza” i przedstawić dowód, że operator nagiął zasady. Jeśli oszustwo się potwierdzi, transakcja leci do kosza, a nieuczciwy operator traci zdeponowane środki. Cena tego modelu? Właśnie to okno oczekiwania, przez które wypłata z L2 na L1 nie jest natychmiastowa. Do optimistic rollupów należą choćby Arbitrum, Optimism i Base.

ZK-rollup: dowody ważności

Drugi rodzaj to ZK-rollup, gdzie “ZK” to zero-knowledge, czyli dowód z wiedzą zerową. Tu logika jest odwrotna. Zamiast zakładać, że wszystko gra, ZK-rollup do każdej paczki od razu dokleja kryptograficzny dowód ważności (validity proof).

Taki dowód matematycznie gwarantuje, że wszystkie transakcje w paczce wykonano poprawnie, i to bez ujawniania ich szczegółów ani zmuszania L1 do ponownego przeliczania czegokolwiek. Ethereum sprawdza jeden dowód, a nie każdą transakcję z osobna. Efekt? Nie ma na co czekać, więc środki wypłacisz szybciej niż w modelu optymistycznym. Haczyk polega na tym, że generowanie takich dowodów jest technicznie znacznie trudniejsze. Na tym podejściu opierają się między innymi Linea i Taiko.

Co mają do tego bloby

Największy koszt działania rollupa to nie liczenie transakcji, lecz opublikowanie ich danych na Ethereum. I tu prawdziwym przełomem okazały się bloby, które przyszły z aktualizacją Dencun. To osobna, tania i tymczasowa przestrzeń na dane, przygotowana z myślą właśnie o warstwach drugich.

Dzięki nim rollupy wrzucają swoje skompresowane dane znacznie taniej niż kiedyś, a to przełożyło się wprost na niższe rachunki. Odczuł to każdy, kto korzysta z aplikacji DeFi na L2, choćby z giełdy Uniswap. Nie bez powodu bloby i rollupy stoją dziś w samym centrum planów rozwoju Ethereum.

Na koniec, w dwóch zdaniach

Rollup wykonuje transakcje poza główną siecią i zapisuje na Ethereum tylko ich skompresowane dane, zachowując przy tym bezpieczeństwo L1. Optimistic rollupy zakładają poprawność i pilnują jej dowodami oszustwa, płacąc za to okresem oczekiwania na wypłatę; ZK-rollupy dokładają dowód ważności, który potwierdza wszystko od razu i pozwala wyjść na L1 szybciej. Jedne i drugie mocno zyskały na blobach, które radykalnie ścięły koszt publikowania danych.