Cyfrowe euro: projekt EBC i co oznacza dla Polski

Cyfrowe euro bywa mylone z kryptowalutami, ze stablecoinami, a czasem z bankowością elektroniczną, którą znamy od lat. W rzeczywistości jest czymś innym niż każde z nich: to projektowana cyfrowa forma pieniądza banku centralnego — bezpośredniego zobowiązania Europejskiego Banku Centralnego i banków centralnych strefy euro. Dziś taki pieniądz istnieje dla obywateli wyłącznie w postaci gotówki: banknotów i monet. Środki na rachunku bankowym to nie pieniądz banku centralnego, lecz zobowiązanie banku komercyjnego. Cyfrowe euro miałoby wypełnić tę lukę — dać ludziom i firmom dostęp do pieniądza banku centralnego również w formie elektronicznej.

Ten artykuł wyjaśnia, czym cyfrowe euro ma być zgodnie z zamierzeniami EBC i Komisji Europejskiej, na jakim etapie znajduje się projekt oraz jakie znaczenie — pośrednie, bo Polska jest poza strefą euro — może mieć dla polskiego systemu płatniczego.

Czym ma być cyfrowe euro

Punktem wyjścia dla całego przedsięwzięcia jest jedno założenie, które EBC powtarza konsekwentnie: cyfrowe euro ma uzupełniać gotówkę, a nie ją zastępować. W materiałach Banku pada wprost stwierdzenie, że cyfrowe euro uzupełniłoby gotówkę, nie zastępując jej, a banknoty i monety pozostałyby w obiegu równolegle. Oba te instrumenty miałyby przy tym status prawnego środka płatniczego.

W praktyce cyfrowe euro pomyślano jako powszechnie dostępny, elektroniczny środek płatniczy do codziennych transakcji w całej strefie euro. Obywatel korzystałby z niego przez rachunek prowadzony przez swój bank lub innego pośrednika, a płatności można byłoby wykonywać telefonem lub kartą, w internecie oraz — co istotne — także w trybie offline. Usługa podstawowa miałaby być bezpłatna dla użytkowników indywidualnych.

Cyfrowe euro trzeba od razu odróżnić od dwóch rzeczy, z którymi bywa mylone. Nie jest to kryptowaluta ani stablecoin — emitentem jest bank centralny, a wartość nie zależy od rezerwy prywatnego podmiotu ani od rynkowego popytu. Nie jest to również zwykły pieniądz na rachunku bankowym, bo cyfrowe euro byłoby zobowiązaniem banku centralnego, a nie komercyjnego. Różnicę między pieniądzem banku centralnego, pieniądzem banków komercyjnych a prywatnymi stablecoinami rozwijamy w osobnym omówieniu poświęconym relacji CBDC a stablecoiny.

Na jakim etapie jest projekt

Prace EBC nad cyfrowym euro toczą się etapami. Faza badawcza (investigation phase) trwała mniej więcej od października 2021 r. do października 2023 r. i służyła zbadaniu możliwych rozwiązań projektowych oraz technicznych. Po jej zakończeniu EBC przeszedł do fazy przygotowawczej (preparation phase), której celem jest opracowanie zbioru zasad (rulebook), wybór dostawców i przetestowanie rozwiązań.

Stan na połowę 2025 r. i późniejszy warto opisać ostrożnie, bo projekt wciąż się rozwija. Zgodnie z komunikacją EBC, w październiku 2025 r. Rada Prezesów zdecydowała o przejściu do kolejnego etapu prac przygotowawczych. Kluczowe jest jednak zastrzeżenie, które Bank formułuje jednoznacznie: decyzja o samej emisji cyfrowego euro nie została jeszcze podjęta. EBC deklaruje gotowość do ewentualnej pierwszej emisji w perspektywie roku 2029, ale wyraźnie uzależnia ją od przyjęcia niezbędnych przepisów unijnych, których uchwalenia oczekuje się w toku 2026 r.

Innymi słowy: na dzień publikacji tego tekstu cyfrowe euro nie zostało wyemitowane i nie funkcjonuje jako środek płatniczy. Trwają prace przygotowawcze i proces legislacyjny, a ostateczna decyzja o wprowadzeniu waluty wymaga zbiegu dwóch warunków — przyjęcia ram prawnych przez współprawodawców UE oraz odrębnej decyzji Rady Prezesów EBC. Ponieważ harmonogram może się zmieniać, przy każdej dacie należy zachować ostrożność i traktować ją jako plan, a nie fakt dokonany.

Po co strefie euro pieniądz cyfrowy

Za projektem stoi kilka motywacji, które EBC wskazuje w swoich materiałach. Pierwszą jest rola gotówki. Choć banknoty i monety pozostają jedyną formą pieniądza banku centralnego dostępną obywatelom, ich udział w płatnościach detalicznych stopniowo maleje na rzecz rozwiązań elektronicznych oferowanych przez podmioty prywatne. Cyfrowe euro miałoby zachować kotwicę publicznego pieniądza również w świecie cyfrowym — tam, gdzie coraz częściej odbywają się codzienne transakcje.

Drugą motywacją jest odporność i autonomia europejskiego systemu płatniczego. Znaczna część płatności bezgotówkowych w strefie euro rozliczana jest za pośrednictwem infrastruktury kontrolowanej przez podmioty spoza Unii. Publiczny, ogólnoeuropejski instrument płatniczy dawałby dodatkową warstwę niezależności i odporności — również na wypadek zakłóceń. Trzecim wątkiem jest spójność jednolitego rynku: cyfrowe euro miałoby działać jednakowo w całej strefie, niezależnie od banku czy państwa, w którym mieszka użytkownik.

Są to jednak cele deklarowane na etapie przygotowań. Ostateczny kształt i faktyczne skutki waluty będą zależeć od przyjętych przepisów oraz od decyzji projektowych, które wciąż są dopracowywane.

Ramy prawne: rola Komisji Europejskiej

Sam bank centralny nie może jednostronnie ustanowić cyfrowego euro jako prawnego środka płatniczego — potrzebna jest podstawa w prawie unijnym. Dlatego w czerwcu 2023 r. Komisja Europejska przedstawiła projekt rozporządzenia ustanawiającego ramy prawne dla cyfrowego euro. Dokument ten określa m.in. status waluty, zasady jej dystrybucji przez pośredników, kwestie ochrony prywatności oraz relację do gotówki.

Projekt rozporządzenia jest procedowany zwykłą procedurą ustawodawczą, co oznacza, że musi zostać przyjęty przez współprawodawców — Parlament Europejski i Radę. Dopiero po wejściu w życie takich przepisów EBC mógłby podjąć wiążącą decyzję o emisji. Ten podział ról jest istotny: to prawodawca UE decyduje o ramach i statusie prawnym cyfrowego euro, natomiast EBC odpowiada za projekt techniczny, przygotowanie i — ostatecznie — samą emisję w ramach przyznanych mu kompetencji dotyczących polityki pieniężnej i emisji waluty.

Kluczowe założenia projektowe

Choć szczegóły mogą się jeszcze zmienić w toku prac legislacyjnych, kilka założeń projektowych przewija się w materiałach EBC i w projekcie rozporządzenia konsekwentnie.

Status prawnego środka płatniczego. Podobnie jak banknoty i monety euro, cyfrowe euro miałoby być prawnym środkiem płatniczym w strefie euro. Oznacza to, że co do zasady byłoby akceptowane w płatnościach na całym jej obszarze, z ograniczonymi wyjątkami przewidzianymi w przepisach.

Limity przechowywania. W projekcie przewidziano limity kwot, jakie użytkownik mógłby przechowywać w cyfrowym euro. Ich celem jest ochrona stabilności sektora bankowego — chodzi o to, by masowe przenoszenie środków z depozytów bankowych do pieniądza banku centralnego nie osłabiło zdolności banków do finansowania gospodarki. EBC wskazuje, że użytkownik mógłby trzymać jedynie ograniczoną kwotę cyfrowego euro. Konkretna wysokość limitów ma być ustalana tak, aby wyważyć użyteczność waluty i stabilność finansową.

Brak oprocentowania. Cyfrowe euro nie byłoby oprocentowane. EBC ujmuje to obrazowo: tak jak od gotówki w portfelu, od środków w cyfrowym euro nie byłyby naliczane odsetki. To założenie wzmacnia rolę waluty jako środka płatniczego, a nie instrumentu oszczędnościowego czy inwestycyjnego, i dodatkowo zmniejsza ryzyko odpływu depozytów.

Prywatność i tryb offline. Ochrona prywatności jest jednym z najczęściej podnoszonych zagadnień. EBC deklaruje, że w płatnościach offline cyfrowe euro zapewniałoby poziom prywatności zbliżony do gotówki — szczegóły transakcji znałby wyłącznie płatnik i odbiorca. W płatnościach online Eurosystem nie identyfikowałby użytkowników, choć dostawcy usług płatniczych przetwarzaliby dane niezbędne do wypełnienia obowiązków, w tym w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy. Funkcja offline ma też praktyczne znaczenie — pozwalałaby płacić bez połączenia z siecią.

Dystrybucja przez pośredników. EBC nie prowadziłby rachunków obywateli bezpośrednio. Cyfrowe euro trafiałoby do użytkowników za pośrednictwem nadzorowanych dostawców usług płatniczych — przede wszystkim banków — które obsługiwałyby rachunki, aplikacje i obsługę klienta. Rola banku centralnego ograniczałaby się do emisji waluty i zapewnienia infrastruktury rozliczeniowej. Ten model dystrybucji pozostawia sektorowi bankowemu istotne miejsce w łańcuchu płatności i jest jednym z powodów, dla których jednocześnie zaprojektowano limity przechowywania.

Co to oznacza dla Polski

Tu dochodzimy do pytania najważniejszego z polskiej perspektywy. Odpowiedź zaczyna się od podstawowego faktu ustrojowego: Polska pozostaje poza strefą euro. Walutą urzędową jest złoty, a emitentem pieniądza — Narodowy Bank Polski. W konsekwencji cyfrowe euro nie byłoby w Polsce prawnym środkiem płatniczym dopóty, dopóki Polska nie przyjmie euro. Nikt w Polsce nie miałby obowiązku akceptować cyfrowego euro w płatnościach, tak jak nie ma dziś obowiązku przyjmowania gotówkowego euro w codziennym obrocie krajowym.

Nie znaczy to jednak, że projekt jest dla Polski obojętny. Jego znaczenie jest pośrednie, ale realne, i przejawia się w kilku wymiarach.

Najbardziej bezpośrednio dotyczy to płatności transgranicznych. Polskie firmy i konsumenci rozliczają się ze strefą euro na co dzień, więc powszechnie dostępny, publiczny instrument płatniczy w euro mógłby wpłynąć na sposób i koszt takich rozliczeń, nawet jeśli sam nie miałby statusu prawnego środka płatniczego w Polsce.

Do tego dochodzi presja konkurencyjna i wzorzec regulacyjny. Cyfrowe euro to najbardziej zaawansowany w Europie projekt pieniądza cyfrowego banku centralnego (CBDC), a rozwiązania przyjęte w warstwie prawnej, technicznej i w zakresie prywatności staną się naturalnym punktem odniesienia dla dyskusji o ewentualnym cyfrowym pieniądzu w innych krajach — również w Polsce.

Wreszcie liczy się monitorowanie prac przez NBP. Narodowy Bank Polski śledzi rozwój prac nad walutami cyfrowymi banków centralnych, analizując zarówno korzyści, jak i ryzyka. Kwestii ewentualnego cyfrowego złotego oraz stanowiska NBP poświęcamy odrębne omówienie: cyfrowy złoty.

Podsumowanie

Cyfrowe euro to projekt pieniądza banku centralnego w formie cyfrowej, pomyślany jako uzupełnienie gotówki i przeznaczony do codziennych płatności w strefie euro. Prace prowadzi EBC — po zakończonej fazie badawczej trwa faza przygotowawcza — natomiast ramy prawne ma ustanowić rozporządzenie unijne, którego projekt Komisja Europejska przedstawiła w czerwcu 2023 r. Na dziś żadna decyzja o emisji nie zapadła: jej podjęcie zależy od uchwalenia przepisów przez współprawodawców UE oraz od odrębnej decyzji Rady Prezesów EBC, a wskazywane daty należy traktować jako plany.

Dla Polski, pozostającej poza strefą euro, cyfrowe euro nie byłoby prawnym środkiem płatniczym do czasu przyjęcia wspólnej waluty. Ma jednak znaczenie pośrednie — jako czynnik w płatnościach transgranicznych, jako wzorzec regulacyjny i jako przedmiot uważnej obserwacji ze strony NBP. Śledzenie tego, jak strefa euro projektuje swój pieniądz cyfrowy, pozwala lepiej zrozumieć wybory, przed którymi może kiedyś stanąć również polski bank centralny.